DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA STEFANA SZUMANA

Kariera naukowa nigdy nie była celem życia Stefana Szumana. Najważniejszą sprawą, według jego córki, było „zainteresowanie przedmiotem badań i studiów oraz entuzjazm dla pracy”.

Podczas Międzynarodowego Kongresu Psychologicznego profesor spotkał się, m. in. w Williamem Sternem i Narzisem Achem. W swoim referacie mówił o wynikach własnych badań nad rysowaniem geometrycznych figur przez dzieci.

W kwietniu 1927 roku S. Szuman uczęszczał na wykłady w Instytucie J. J. Rousseau. Jego wykładowcami byli m. in. Pierre Bovet i Edouard Claparěde.

Na Międzynarodowym Kongresie Nowego Wychowania w Locarno, którego głównym tematem była sprawa wolności w wychowaniu Stefan Szuman wygłosił referat, z przezroczami, nt. „La Libertě dans l’Enseignement du Dessin”.

W listopadzie 1928 r., już jako profesor nadzwyczajny, Stefan Szuman objął kierownictwo Katedry Psychologii Wychowawczej. Poza rozprawami: doktorską i habilitacyjną miał za sobą pokaźny dorobek naukowy, obejmował on około 20 rozpraw i artykułów. Zaliczyć do nich należy: „Strach i odwaga” (1924), „Badania nad rozwojem chodu dziecka” (1925), „Rysunki schematyczne dzieci upośledzonych umysłowo” (1925), „Psychologia twórczości artystycznej ludu. Kilimkarstwo” (1925), „O psychicznych czynnikach zachowania się w rozwoju dziecka” (1927), „Obserwacje dotyczące tzw. synkretycznego spostrzegania u dziecka” (1927), „O testach ruchowych i możliwości zastosowania ich do wychowania fizycznego” (1927).

Dorobek S. Szumana rozrósł się w ciągu 33 lat podczas pracy profesora na Uniwersytecie Jagielońskim.

Władysław Heinrich – organizator Studium Pedagogicznego przy Uniwersytecie Jagiellońskim  – zaprosił profesora Szumana do Krakowa, by został przedstawicielem psychologii pedagogicznej w organizowanej placówce.

Profesor „zarażał niezwykłą pracowitością, entuzjazmem i pasją naukową wszystkich, którym wykładał, których pracami kierował i których w najszerszym znaczeniu tego słowa uczył”. [18]

W 1934 roku S. Szuman otrzymał nominację na profesora zwyczajnego. W 1939 roku powołano go na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności, co było wyrazem wysokiej oceny jego dorobku.

W swoich badaniach i pracach respektował przyrodniczy punkt widzenia, łączył go harmonijnie z punktem widzenia humanisty i artysty. Pracami, które łączą związek między naukami biologicznymi a psychologią są: „Psychologia ćwiczeń cielesnych” (1932), „Geneza przedmiotu” (1932), „Rozwój ruchów u dziecka w wieku przedszkolnym i znaczenie tego rozwoju dla teorii i praktyki wychowania fizycznego” (1932), „Leczenie a wychowanie” (1933), „Higiena wychowawcza w poszczególnych okresach rozwojowych” (1933), „Osobowość i charakter człowieka z punktu widzenia biologii” (1934), Organizm, a życie psychiczne” (1934) – napisana wspólnie z S. Skowronem. W pracy tej S. Szuman krytycznie ustosunkował się do sprawy instynków u człowieka.

Z prac, które wykraczają poza pedagogikę i psychologię zasługuje na uwagę rzecz pt. „Dawne kilimy w Polsce i na Ukrainie” (1929). W 1933 roku wydał tom poezji pt. „Drzwi uchylone”.

W latach 1928 – 1929 Stefan Szuman zajmował się psychologią wychowawczą i rozwojową. Ukazały się wówczas jego prace: „Analiza formalna i psychologiczna widzeń meskalinowych” (1930), „O aktach i czynnościach myślenia i ich stosunku do inteligencji” (1931), „Badania nad rozwojem rozumienia obrazów symbolicznej treści u dzieci i młodzieży” (1931), „Badania nad wzruszeniem egzaminowanym i jego wpływem na sprawność umysłową w czasie egzaminu” (1932), „Psychologia młodzieńczego idealizmu” (1933), „Metody psychologii pedagogicznej” (1933), „Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości” (1934), „Problemy snów” (1937), „Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka” (1937), „Rozwój myślenia u dzieci w wieku szkolnym” (1938), „Rozwój pytań dziecka” (1939).

Według Stefana Szumana charakter jest „wyższą formą przystosowania się do rzeczywistości”. Profesor bowiem doceniał znaczenie charakteru w życiu człowieka. Podczas okupacji szukał czynników stabilizujących życie narodu i wówczas powstało jego dzieło pt. „Charakterologia”.

We wrześniu 1939 roku profesor zorganizował w Chrzanowie punkt opatrunkowy, gdzie leczył rannych żołnierzy, następnie znalazł się w Armii Krajowej. Od  sierpnia 1944 roku był lekarzem batalionu partyzanckiego „Skała” i jako doktor Flis leczył partyzantów. W 1961 roku za swoje zasługi otrzymał Krzyż Partyzancki.

Od 1945 roku Stefan Szuman rozpoczął drugi – szesnastoletni – okres pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim. Stworzył wówczas samodzielną sekcję studiów psychologicznych na Wydziale Filozoficzno – Historycznym UJ, co umożliwiło profesorowi poszerzenie zakresu własnych badań i prac. W latach 1945 – 47 był również rektorem w Krakowskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej. Czynnie działał w Związku Nauczycielstwa Polskiego, gdzie kierował pracą sekcji wychowania estetycznego, także w Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN, jak również w Polskich Towarzystwach Naukowych: Psychologicznym, Filozoficznym i Psychiatrycznym.

W latach dominacji stalinizmu spotykały go jednak liczne szykany i trudności, mimo tak wielkiego wkładu w rozwój polskiej nauki. Wówczas profesor pracę swoją skoncentrował na przygotowaniu podręczników psychologii dziecka, takich jak: „Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego”, „Podręcznik dla matek i wychowawców” (1947) i „Psychologia wychowawcza wieku szkolnego”, „Podręcznik dla nauczycieli i studentów” (1947). Obok wymienionych prac w tym okresie pojawiły się też: „Zagadnienie charakteru człowieka a higiena psychiczna” (1946), „O istocie i rozwoju życia psychicznego” (1947), „Problemy życiowe młodzieży dorastającej” (1947).

W 1955 roku ukazała się oryginalna praca S. Szumana pt. „Rola działania w rozwoju umysłowym małego dziecka”. W tej pracy profesor nawiązał do pracy pt. „Geneza przedmiotu”. Według S. Szumana, gdy w czasie zabawy dokonamy jakiejś zmiany „przedmiotu”, dziecko przeobraża swoje otoczenie, co dostarcza mu satysfakcji i przyjemności. W procesie owego przeobrażania Szuman wyróżnił podmiot działania – dziecko oraz przedmiot działania, a obok cel działania, jego warunki, sposoby i środki oraz skutki działania. Dużo uwagi poświęcił wpływowi działania na myślenie dzieci. Pisał: „Dziecko w ten sposób uczy się myśleć, że – próbując coś zdziałać – wytwarza stopniowo skuteczne sposoby działania i uczy się osiągać swój cel w określonych warunkach. Uświadamiając sobie stopniowo, co i jakimi sposobami zdołało osiągnąć w danych warunkach, dziecko zdobywa i gromadzi wiedzę o rozmaitych obiektywnych układach stosunków między rzeczami oraz o sposobach doprowadzania do określonych zmian w świecie zewnętrznym. Ta wiedza właśnie (…) jest podstawą działania świadomego – przewidującego, co może być osiągnięte w danych warunkach i jakie sposoby działania są do tego potrzebne”. [19] Jak wynika, S. Szuman, samo kierowanie działaniem i kontrolę jego przebiegu uważał za istotne czynności myślenia ludzkiego.

Kolejne prace profesora to: „Rozwój treści słownika dzieci” (1955), „Rozwiązywanie zagadek przez dzieci w wieku przedszkolnym” (1955), „Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawłowa” (1956), „Zabawy tematyczne dzieci” (1958), „O uwadze. Aktywizowanie i kształtowanie uwagi uczniów na lekcjach w szkole” (1961).

Po przejściu na emeryturę profesor nie zaprzestał swojej działalności. Ukazały się wówczas: „O sztuce i wychowaniu estetycznym” (1962), „O dojrzałości szkolnej dzieci siedmioletnich” (1962), „Funkcje słowa i pojęcia „musieć” w rozwoju jednego dziecka” (1963), „O właściwym sposobie i skuteczności okolicznościowego uczenia dzieci” (1965), „Kształtowanie się wyobraźni i pojęć dziecka o uczeniu się i umieniu” (1965), „Rozwój treści i słownika dzieci – Zagadnienie i niektóre wyniki badań” (1968), „O wypowiedzianej oraz domyślnej treści wypowiedzi dziecka z pierwszych lat jego życia” (1968), „O rozwoju języka i myślenia dziecka” (1968).

W pracy pt. „O sztuce i wychowaniu estetycznym” profesor zaakcentował, że człowiek wychowuje się przez sztukę „dzięki temu, iż ją stwarza, oraz przez to, że umie korzystać z jej dobrodziejstw”.

Stefan Szuman zmarł 16 maja 1972 roku, w szpitalu na Woli. Przed śmiercią zdążył jeszcze wygłosić swój ostatni wykład o psychologii dziecka. [20]

Reklamy

Postępy dokonujące się w rozwoju mowy i myślenia dzieci

Rodzice pilnie śledzą postępy dokonujące się w rozwoju mowy i myślenia dzieci; odzwierciedleniem ich poglądów i ocen dotyczących tych kwestii są dane zawarte w tabelach 1 i 2.

Tabela nr 1. Ocena poprawności mówienia w środowisku rodzinnym (w opinii rodziców)

Opinia rodziców na temat   poprawności wypowiedzi

Liczba

%

potwierdzenie   poprawności

31

81,6

Zaprzeczenie

7

18,4

Razem

38

100

Dane zawarte w tabeli wskazują, że w zdecydowanej większości rodzice pozytywnie oceniają poziom poprawności językowej swoich dzieci.

Tabela nr 2. Ocena zasobu słownictwa dziecka w opinii rodziców.

Słownik   dziecka

Liczba

%

ubogi

średni

18

47,3

bogaty

20

52,7

Razem

38

100

 

Jak wynika z tabeli niewiele ponad 50% dzieci w opinii rodziców posiada bogaty zasób słownictwa, a blisko połowa średni zasób, co wskazuje na potrzebę systematycznej pracy nad rozwojem mowy.

Widzimy więc, że rozwój umysłowy w tym wieku jest bardzo złożony, a wychowanie umysłowe należy do istotnych składników, które rozwijają wszechstronnie osobowość, mają szczególnie na celu kształtowanie u dziecka stosunek do poznawanego świta i do samego siebie. Do naczelnych i podstawowych zadań pedagogicznych współczesnej rodziny należy kształtowanie osobowości dziecka. W środowisku rodzinnym kształtuje ono fundamenty swej osobowości na bazie zdobywanych tu doświadczeń i przeżywanych treści. Najbardziej jednak uwrażliwione jest na oddziaływanie wychowawcze rodziny dziecko w wieku przedszkolnym.

Wychowanie umysłowe to proces kształcenia dzieci poprzez rozwijanie aktywności i czynności intelektualnych, budzenie ciekawości i potrzeby wiedzy o świecie oraz poprzez przyswajanie elementarnych wiadomości i praktycznych umiejętności, przydatnych w życiu codziennym. Sfera intelektualna osobowości dziecka rozwija się poprzez planową, przemyślaną, systematycznie prowadzoną pracę rodziców nad kształtowaniem podstawowych pojęć i umiejętności.

Uświadomienie sobie przez rodziców prawidłowości rozwoju umysłowego, charakteryzujących dany okres wiekowy oraz celów procesu wychowania intelektualnego jest podstawowym warunkiem efektywności pedagogicznej.

Zajęcia otwarte w przedszkolu

Bardzo cenną formą współpracy z rodzicami są zajęcia otwarte, zajęcia te są prowadzone przez nauczycielkę, a uczestniczący w nich rodzice „mają okazję obserwować prawidłowe sposoby kierowania działalnością dzieci, wyzwalania ich aktywności, jak również ocenić własne dziecko na tle rówieśników.”1 Zajęcia otwarte powinny stanowić dla rodziców wzór dobrej pracy, nie powinny budzić nieporozumień i zazdrości wśród nich. Dlatego nauczycielka prowadząca takie zajęcia powinna posiadać duże umiejętności pedagogiczne, takt i dobrze znać każdego wychowanka. Podczas takiego zajęcia rodzice powinni mieć okazję zobaczyć własne dziecko aktywnie w nim uczestniczące. Dlatego nie należy prowadzić takich zajęć, w czasie których część dzieci będzie miała okazję coś powiedzieć lub wykonać, a inne dzieci będą siedziały i przyglądały się. Po takich zajęciach niektórzy rodzice czują się zawiedzeni, a nawet rozżaleni. Najodpowiedniejsze są dla rodziców takie zajęcia, w czasie których wszystkie dzieci w grupie wykonują to samo zadanie. Do zadań takich należy działalność plastyczna, np. rysowanie, wycinanie, lepienie z plasteliny, gliny na podany przez nauczycielkę temat, mogą to być ćwiczenia gimnastyczne, artykulacyjne, zajęcia umuzykalniające, zabawa inscenizowana czy słuchanie opowiadania. Podczas zajęcia, w czasie którego wszystkie dzieci realizują to samo zadanie, każde z rodziców obserwuje pracę własnego dziecka i jej rezultaty, może ją porównać z efektami pracy innych dzieci, ocenić stopień usprawnienia, zakres wiadomości i umiejętności, poznać jego zachowanie w czasie zajęć dydaktycznych. Rodzice, którzy stwierdzą, że ich dziecko jest słabsze w porównaniu z rówieśnikami, bardziej się tym przejmują niż wtedy, gdy informuje ich o tym nauczycielka. Chętniej potem zwracają się do niej o radę i pomoc.


1 „Wychowanie i nauczanie w przedszkolu.” pod red. Ireny Dudzińskiej, Warszawa WSiP 1983, s. 531

Potrzeby wychowanków domów dziecka

Potrzeby wychowanków domów dziecka są zatem specyficzne, inne niż potrzeby dzieci mających dom rodzinny; inna jest hierarchia i ważność tych potrzeb z uwagi na posiadanie doświadczenia oraz odmienne środowisko życia.

Niekiedy dziecko zostaje opuszczone przez rodziców natychmiast po urodzeniu i od razu trafia do domu małego dziecka. Często jednak jest kierowane do domu dziecka w wieku kilku lat, mając za sobą krótszy okres pobytu w rodzinie własnej, która mogła opiekować się nim przez pewien czas w sposób wystarczający, a dopiero później je zaniedbała. Warunki, w jakich dziecko pozbawione rodziny żyło przed umieszczeniem w placówce opiekuńczej, sposób, w jaki najbliższe środowisko troszczyło się o nie, postępowało z nim, wychowywało – mają zasadniczy wpływ na rozwój potrzeb dziecka i ich jakość, hierarchię, nasilenie i styl zaspokajania.

Dom dziecka, nawet najlepiej zorganizowany i prowadzony, jest środowiskiem odmiennym niż rodzina. Rodzina składa się z kilku osób, placówka opiekuńcza – co najmniej z kilkudziesięciu. Już to sprawia, że na system nerwowy wychowanka działa nieustannie bardzo duża ilość bodźców wzrokowych i słuchowych, nadmiernie go obciążając, a także duża ilość różnorodnych wpływów, często sprzecznych ze sobą.

Z powodu dużej przewagi liczebnej dzieci nad personelem wychowawczym trudno jest zaspokoić dziecięcą potrzebę obcowania i więzi emocjonalnej z osobami dorosłymi, zwłaszcza że nie łączy ich ze sobą naturalna więź pokrewieństwa, jak to ma miejsce w rodzinie. Dzieci te przejawiają specyficzne potrzeby psychofizyczne. Ich odrębność wypływa z sytuacji życiowych, najczęściej bardzo niekorzystnych, w jakich znajdowały się przed umieszczeniem w domu dziecka. Przejawiają się w stopniu szczególnie silnym potrzebę bezpieczeństwa, ponieważ w środowisku rodzinnym była ona stale zagrożona (często były świadkami libacji alkoholowych, awantur urządzanych przez pijaków rodziców, ordynarnych wymyślań, bójek, wyrzucano je na klatkę schodową lub na ulicę).

Potrzeba bezpieczeństwa należy do najbardziej podstawowych potrzeb psychicznych. Niezaspokojenie jej nie tylko powoduje doraźne przeżycia lękowe, lecz często prowadzi do trwałych skutków: do zaburzeń funkcjonowania układu nerwowego.

Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa wszystkich dzieci przebywających w placówce, wymaga wielkiego zaangażowania, życzliwego i serdecznego stosunku do wychowanków całego zespołu pracowników.

Analiza wyników badań czyli modyfikatory rozwoju dzieci Czynniki egzogenne Czynniki mające wpływ na kształtowanie zainteresowań dojrzałość szkolna DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA STEFANA SZUMANA dziecko edukacja Efektywność metod aktywizujących Integracja sensoryczna koniec okresu przedszkolnego Kontakt z książką i czasopismem Metody aktywizujące a program wychowania przedszkolnego Metody aktywizujące w wychowaniu przedszkolnym w świetle literatury METODY BADAŃ PSYCHOLOGII PEDAGOGICZNEJ WEDŁUG STEFANA SZUMANA Metodyka i zakres preorientacji zawodowej w wychowaniu przedszkolnym Nauczyciel wychowania przedszkolnego nauka szkolna nauka w szkole NOWE WYCHOWANIE - ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE Organizacja i przebieg badań Osoby opiekujące się dzieckiem Pamięć dziecka w wieku przedszkolnym pisanie prac podrozdział pracy dyplomowej Podstawa programowa wyznacznikiem programów wychowania przedszkolnego pojęcie czasu wolnego w literaturze Pojęcie małżeństwa i rodziny Pojęcie muzykoterapii Pojęcie wychowania POZNANIE ŚWIATA - ROZWÓJ PSYCHIKI CZŁOWIEKA praca magisterska Praca nauczyciela prace dotyczące poziomu rozwoju mowy dzieci prace magisterskie prace z pedagogiki Problemy badawcze i hipotezy przedszkole przygotowanie dziecka Przykłady i analiza sytuacji eksperymentalnych próby korygowania wypowiedzi dzieci psychicznym i motorycznym Rola małżeństwa i rodziny Rozwijanie czynności umysłowych dzieci Rozwój etyczno-moralny Rozwój motoryczny dziecka w literaturze przedmiotu Rozwój poznawczy dziecka start szkolny Uroczystości przedszkolne Uzasadnienie wyboru tematu pracy Wpływ Metody Weroniki Sherborne na rozwój zdolności odróżniania figury i tła u dzieci uczestniczących w sesjach Ruchu Rozwijającego Wpływ Metody Weroniki Sherborne na rozwój zdolności rozpoznawania form geometrycznych (stałość spostrzegania) u dzieci uczestniczących w sesjach Ruchu Rozwijającego Wpływ Metody Weroniki Sherborne na rozwój zdolności różnicowania stosunków przestrzennych figur u dzieci uczestniczących w sesjach Ruchu Rozwijającego Współpraca przedszkola z rodzicami Współpraca rodziców z przedszkolem wstęp pracy magisterskiej Wybrane rodzaje dysfunkcji i ich znaczenie wychowanie wychowanie przedszkolne Wykorzystanie dramy w przedszkolu zajęcia otwarte Zdolności motoryczne dziecka Zmienne i wskaźniki z pracy licencjackiej z pracy magisterskiej Związki zachodzące pomiędzy rozwojem fizycznym ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ STEFANA SZUMANA